بعدا بدان ميرسد عاجز ميماند ، زيرا قبول و حصول ملكات در طبايع آسان‌تر است ، هنگامى كه بر فطرت نخستين باشند و هر گاه ملكهء ديگرى بر آن سبقت جويد آن وقت مادهء پذيرنده آن را منازع خواهد بود و به كشمكش برخواهد خاست و مانعى براى سرعت قبول آن بشمار خواهد رفت و در نتيجه تعارض روى خواهد داد و كار تكميل ملكهء دوم دشوار خواهد شد و اين وضع در همهء ملكه‌هاى صناعى ( آموختنى ) بر اطلاق وجود دارد و ما در جاى خود به همين گونه برهان دربارهء آن استدلال كرديم و بايد آن را در لغات هم در نظر گرفت چه لغت از ملكه‌هاى زبان است و بمنزلهء صناعت مىباشد و بايد كسانى را كه از نخست داراى كما بيش عجمه بوده‌اند در نظر گرفت كه چگونه هميشه آن را با عجز فرو مىگذارند . و از اين رو ايرانى نژادى كه قبلا زبان فارسى را آموخته باشد بر ملكهء زبان عربى استيلا نمىيابد و همواره آن را با عجز فرو مىگذارد هر چند آن را بياموزد و تعليم دهد . همچنين بربرها و رومىها و فرنگىها نيز مانند ايرانىها هستند و كمتر ممكن است كسى از آنان ملكهء زبان عربى را به استوارى فرا گيرد . و تنها علت آن اين است كه ملكهء زبان ديگرى در آنان بر ملكهء عربى سبقت جسته است بحديكه اگر طالب دانشى از متكلمان اين زبانها بخواهد دانش را در ميان عربىزبانان و از كتب ايشان فرا - گيرد ، در آن فرو خواهد ماند و بهدف نهايى خود نخواهد رسيد و تنها علت آن مربوط به زبان مىباشد . و ما در فصول گذشته ياد كرديم كه زبانها و لغات همانند صنايع‌اند و باز در فصول ديگرى گفتم كه ملكه‌هاى صنايع با هم راست نمىآيند و اگر كسى نخست در ملكهء يك صناعت مهارت يابد كمتر ممكن است در صناعت ديگرى هم ماهر شود يا تا سر حد نهائى آن برسد . و خدا شما و آنچه را ميسازيد بيافريد [ 1 ] .

--> [ 1 - ) ] وَ الله خَلَقَكُمْ وَ ما تَعْمَلُونَ 37 : 96 . س : 37 « الصافات » آ : 94 - دسلان آيه را از عبارات ابن خلدون تصور كرده و « ما تعملون » را « ما تعلمون » خوانده و « ما » را نفى دانسته و جمله را چنين ترجمه كرده است : خدا شما را آفريد و شما آن را نميدانسته‌ايد .